लक्ष्मीप्रसाद शर्मा । दशैँको टीका नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा र पारिवारिक आत्मीयताको महत्त्वपूर्ण प्रतीक हो। यसको महत्त्व निधारमा रातो रङ लगाउनुमा मात्र सीमित छैन । यससँग देवीप्रतिको श्रद्धा, विजयको विश्वास, ज्येष्ठको आशीर्वाद र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक पहिचान जोडिएको छ ।
पौराणिक आधार र टीकाको स्थापना
दशैँको टीकाको धार्मिक पृष्ठभूमि बुझ्न यसको पौराणिक मान्यतालाई बुझ्न आवश्यक छ । हिन्दु धार्मिक परम्पराअनुसार देवी दुर्गाले नौ रातसम्म महिषासुरसँग युद्ध गरी दशौँ दिन विजय प्राप्त गरेको विश्वास छ । यसै विजयको सम्झनामा मनाइने दिनलाई विजयादशमी भनिन्छ । कतिपय धार्मिक परम्परामा भगवान् रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसङ्गलाई पनि विजयादशमीसँग जोडिन्छ । यी कथाहरूले सत्य, न्याय र सद्गुणको विजयको सन्देश दिन्छन् ।
यद्यपि, आज हामीले देख्ने टीका लगाउने चलन कुन ऐतिहासिक समयमा सुरु भयो भन्नेबारे स्पष्ट र सर्वमान्य लिखित प्रमाण उपलब्ध छैन । त्यसैले टीकाको परम्परालाई कुनै एक व्यक्ति वा घटनाले स्थापना गरेको भन्नुभन्दा यो धार्मिक अनुष्ठान, पारिवारिक संस्कार र सामाजिक अभ्यासको क्रमिक विकासबाट स्थापित भएको परम्परा हो भन्नु उपयुक्त हुन्छ ।
दशैँको पहिलो दिन घटस्थापना गरी पूजा स्थलमा जमरा उमार्ने चलन छ । नौ दिनसम्म देवीको आराधना गरिन्छ। दशौँ दिन देवीको प्रसादका रूपमा टीका र जमरा ग्रहण गर्ने तथा ज्येष्ठ सदस्यबाट आशीर्वाद लिने परम्परा प्रचलित छ । यसरी टीका विजयादशमीको धार्मिक अनुष्ठान र पारिवारिक संस्कार दुवैसँग जोडिएको छ ।
रातो टीका र जमराको परम्परा
नेपालका धेरै हिन्दु परिवारमा विजयादशमीका दिन रातो अबिर वा सिन्दूर, चामल र दही मिसाएर टीका लगाउने तथा घटस्थापनाका दिन उमारिएको जमरा शिरमा सिउरिने चलन छ । घरका ज्येष्ठ सदस्यले कान्छा सदस्यलाई टीका लगाइदिँदै सुख, शान्ति, दीर्घायु, स्वास्थ्य र समृद्धिको कामना गर्छन् । कतिपय परिवारमा दक्षिणा दिने परम्परा पनि छ । यो विधि विशेषतः पारिवारिक आशीर्वाद र धार्मिक श्रद्धासँग जोडिएको छ ।
टीका, जमरा र आशीर्वादको मान्यता
दशैँमा लगाइने टीका सामान्यतः चामल, दही र रातो अबिर वा सिन्दूर मिसाएर तयार गरिन्छ । कतिपय परिवारमा आफ्नै धार्मिक परम्परा र चलनअनुसार टीका लगाउने विधि फरक हुन सक्छ । टीकासँगै दिइने जमरालाई जीवन, उर्वरता, समृद्धि र शुभताको प्रतीकका रूपमा लिने गरिन्छ ।
परम्पराअनुसार ज्येष्ठ सदस्यले आफूभन्दा कान्छालाई टीका लगाइदिँदै दीर्घायु, सुख, शान्ति, स्वास्थ्य र सफलताको कामना गर्छन् । यसलाई देवीको प्रसाद तथा आशीर्वादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ । यस प्रक्रियाले परिवारका सदस्यबीच सम्मान र आत्मीयता कायम गर्न सहयोग पुर्याउँछ ।
टीकाको रातो रङलाई शुभता, शक्ति र विजयसँग जोडेर हेरिन्छ। जमराको हरियालीले प्रकृति, नयाँ जीवन र समृद्धिको अनुभूति गराउँछ । यी अर्थहरू धार्मिक तथा सांस्कृतिक विश्वासमा आधारित छन् । तिनको महत्त्व केवल प्रतीकमा होइन, ती प्रतीकमार्फत व्यक्त हुने सकारात्मक भावना र सामाजिक सम्बन्धमा पनि निहित छ ।
दशैँको टीका रपरम्पराको वास्तविक अर्थ
समयसँगै समाज परिवर्तन भएको छ । जीवनशैली, पारिवारिक संरचना र चाडपर्व मनाउने शैलीमा नयाँ अभ्यास थपिएका छन् । तर टीकासँग जोडिएको प्रेम, सम्मान र आशीर्वादको भावना अझै उत्तिकै अर्थपूर्ण छ ।
दशैँको टीका लगाएर आशीर्वाद ग्रहण गर्नु सुन्दर परम्परा हो । त्यससँगै वृद्धवृद्धाको सम्मान गर्नु, बालबालिकालाई माया दिनु, आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारलाई सहयोग गर्नु र समाजमा विभेदको सट्टा समानताको भावना विकास गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ । निधारमा टीका लगाउने तर व्यवहारमा अपमान, भेदभाव र वैमनस्य कायम राख्ने हो भने यस परम्पराको मूल भावनालाई पूर्ण रूपमा आत्मसात् गर्न सकिँदैन ।
अन्ततः दशैँको टीका धार्मिक आस्था, पौराणिक विश्वास र सामाजिक सम्बन्धको संगम हो । यसको स्थापना र विकासलाई बुझ्दा ऐतिहासिक प्रमाण र धार्मिक मान्यताबीचको भिन्नता स्पष्ट राख्नु आवश्यक छ । धार्मिक दृष्टिले यो देवीको विजय र आशीर्वादसँग सम्बन्धित छ भने सामाजिक दृष्टिले यो परिवारलाई जोड्ने, पुस्ताबीच सम्मान बढाउने र आत्मीयता बाँड्ने परम्परा हो ।
विविधताभित्र एकताको सन्देश
नेपालमा दशैँको टीका लगाउने विधि फरक भए पनि जहाँ यो परम्परा प्रचलित छ, त्यहाँ प्रेम, आशीर्वाद, पारिवारिक आत्मीयता र शुभकामनाको भावना महत्त्वपूर्ण हुन्छ । रातो टीका होस् वा सेतो टीका, यसको सांस्कृतिक अर्थ सम्बन्धित समुदायको आस्था र अभ्याससँग जोडिएको हुन्छ ।
त्यसैले कुनै एउटा विधिलाई मात्र सही र अरूलाई कम महत्त्वपूर्ण ठान्नुको सट्टा हरेक समुदायको मौलिक संस्कारलाई सम्मान गर्नु आवश्यक छ । सांस्कृतिक विविधता नेपालको कमजोरी होइन, हाम्रो साझा पहिचानको शक्ति हो ।
दशैँको टीकाले निधारमा फरक रङ सजाउन सक्छ, तर यसको मूल सन्देश मानव सम्बन्धमा प्रेम, सम्मान र सद्भाव कायम गर्नु हो । विविध परम्पराको सम्मान गर्दै आपसी एकता बलियो बनाउनु नै नेपाली संस्कृतिको वास्तविक सुन्दरता हो ।
